İRFAN HAZİNESİNİN KAYNAK ŞEHRAHI: SEFÎNE-İ EVLİYÂ’NIN İSTİNAD ETTİĞİ TEMEL ESERLER

|

"Osmanlı tasavvuf tarihinin ve tabakât literatürünün / literature (biyografik eserler) en hacimli abidelerinden biri olan Sefîne-i Evliyâ, Hüseyin Vassâf Efendi’nin çeyrek asırlık emeğinin, binlerce ciltlik mütalaasının ve ruhanî bir titizliğin mahsulüdür." Bu muazzam eser, sadece bir nakil vasıtası değil; müellifin bizzat kütüphane kütüphane, tekke tekke gezerek, ricalin / important figures (velilerin) hayatlarını senedli ve belgeli bir şekilde topladığı ruhanî bir 'belgelik' / archive hükmündedir. Kaynaklar incelendiğinde, Hüseyin Vassâf’ın eserini vücuda getirirken 200’den fazla ana kaynağa doğrudan müracaat ettiği, bunların dışında sayısız divan, mecmua ve şifahi / oral (sözlü) rivayeti harmanladığı görülür [Vassâf, 247-251].

Sefîne-i Evliyâ’nın İstinad Ettiği Temel Kaynak Grupları

Hüseyin Vassâf, bu ansiklopedik / encyclopedic eserini hazırlarken bilgileri belirli bir metodoloji / methodology (yöntem) dahilinde şu ana damarlardan süzmüştür:

1. Klasik Tabakât ve Tezkire Kitapları: Tasavvuf tarihinin temelini oluşturan Attâr’ın Tezkiretü’l-Evliyâ’sı, Kuşeyrî’nin Risâle’si ve Câmî’nin Nefahâtü’l-Üns’ü eserin iskeletini teşkil eder [Vassâf, 237, 254-256].
2. Resmî ve Tarihî Kaynaklar: Devlet arşivlerinden süzülen Sicill-i Osmânî, Devhatü’l-Meşâyıh ve Kâtip Çelebi’nin Fezleke’si gibi eserler, şahısların tarihî kimliklerini doğrulamada kullanılmıştır [Vassâf, 253, 257].
3. Tarikata Özel Eserler: Müellif, her tarikatın kendi silsilesine / spiritual lineage ve büyüklerine dair yazılmış özel risaleleri (Örn: Reşahât, Silsile-nâme-i Celvetî) titizlikle taramıştır [Vassâf, 256, 257].
4. Şairlerin Divanları: Velilerin ruhanî neşvelerini / spiritual joy (manevî zevk) bizzat kendi dillerinden aktarmak amacıyla binlerce şiiri divanlardan seçerek eserine dahil etmiştir [Vassâf, 248].

Kaynakların sürekli tekrarladığı fikir; bir bilginin 'garantili' olması için senedinin / chain of transmitters bu büyük imamlara ve yazılı vesikalara dayanmasının bir 'edep' ve 'ilmî zorunluluk' olduğudur.

Eserde Öne Çıkan Başlıca Kaynakların Listesi

Vassâf’ın bizzat ismini zikrettiği ve müracaat ettiği başlıca eserlerden bazıları şunlardır [Vassâf, 251-260]:

• Avârifü’l-Maârif: Şihâbeddîn Ömer es-Sühreverdî
• Bahrü’l-Velâye: Köstendilli Süleyman Şeyhî
• Cevâhirü’n-Nusûs (Fusûs Şerhi): İsmail Hakkı Bursevî
• Destur-ül-İnşâ: Sarı Abdullah Efendi
• Enîsü’l-Arifîn: Hüseyin Vâiz-i Kâşifî
• Fütûhât-ı Mekkiyye ve Fusûsu’l-Hikem: Muhyiddîn-i Arabî
• Güldeste-i Riyâz-ı İrfân: İsmail Belîğ-ı Bursevî
• Hadâiku’l-Hakâik fî Tekmileti’ş-Şakâik: Nev’î-zâde Atâî
• Hilyetü’l-Evliyâ: Ebû Nuaym el-İsfahânî
• Levâyıhu’l-Envâr Şerhi: Ömerü’l-Fuâdî
• Mefâtîhu’l-Gayb (Tefsir-i Kebir): Fahreddin Râzî (ve Sadreddin Konevî şerhleri)
• Mir’âtü’l-Asfiyâ: Sarı Abdullah Efendi
• Osmanlı Müellifleri: Bursalı Mehmed Tâhir
• Şerh-i Mesnevî: Sarı Abdullah Efendi ve Âbidîn Paşa
• Tabakâtu’s-Sûfiyye: Ebû Abdurrahman es-Sülemî
• Tezkiretü’l-Evliyâ: Ferîdüddîn-i Attâr

Bilimsel Titizlik ve Psikolojik Hassasiyet

Hüseyin Vassâf, eserini hazırlarken sadece kitaplarla yetinmemiş, dönemindeki zevatın / important people (kişilerin) tekke ve hangâhlarındaki / dervish lodges zikirlerine bizzat iştirak etmiş, mezar taşlarını okumuş ve fotoğraflarını çekmiştir [Vassâf, 229, 244]. İnsan psikolojisi, ruhanî gerçekliği ancak müşahhas / concrete (somut) kanıtlarla tam kavrayabildiği için, Vassâf’ın bu 'belgeci' tutumu eseri ruhanî bir güvence limanı kılmıştır. Vassâf, "Kim bir müslümanın hayatını yazarsa, sanki onu diriltmiş gibi olur" hadis-i şerifini kendine düstur / principle edinerek, unutulmaya yüz tutmuş binlerce gönül erini kaynakların ışığında yeniden 'diriltmiştir' [Vassâf, 265].

Bir arif için gerçek ilim, satırlarda hapsolmuş kuruluk değil, kalpten kalbe süzülen ve silsile ile perçinlenen ruhanî mirastır. Sonuç olarak; Sefîne-i Evliyâ, tasavvuf literatürünün / literature bütün pınarlarından beslenen, ruhanî silsileyi tarihî vesikalarla birleştiren eşsiz bir 'kaynaklar seli'dir.

APA Dipnotlar:

• Vassâf, H. (2005). Sefîne-i Evliyâ (Cilt 1-2). (M. Akkuş & A. Yılmaz, Haz.). İstanbul: Kitabevi Yayınları. (Cilt 1, s. 227-229, 237-241, 244-245, 247-260, 265).
• Sarı Abdullah Efendi. (t.y.). Semerâtü’l-Fuâd. (s. 1-3).
• Câmî, M. (1998). Nefahâtü’l-Üns (Lâmiî Çelebi Tercümesi, S. Uludağ & M. Kara, Haz.). İstanbul: Marifet Yayınları. (s. 15-20).
• Hucvîrî, A. (2022). Keşfü’l-Mahcub - Hakikat Bilgisi (S. Uludağ, Çev.). İstanbul: Dergâh Yayınları. (s. 97).
• Attâr, F. (2022). Tezkiretü’l-Evliyâ (S. Uludağ, Çev.). İstanbul: Kabalcı Yayınları. (s. 467-469).

Benzer Yazılar